Milgram Deneyi (3): Vicdan, Vicdansız İnsan, Uyum Kuramı, Araçlaşma Kuramı ve Kitle Psikolojisi

Dr. Milgram yaptığı deneylerden sonra iki kuram geliştirmiştir. Birincisi “Uyum Kuramı” ikincisi ise “Araçlaşma Kuramı”dır.

  1. Uyum Kuramı: Dr. Milgram başvuru grubu ile birey arasındaki temel ilişkiyi tanıtır. Özellikle kriz ortamında karar verme konusunda hiçbir deneyimi veya yeteneği olmayan bir denek, kararı gruba ve gruptaki hiyerarşiye bırakır. Grup bir davranışsal model oluşturur.
  1. Araçlaşma Kuramı: Milgram’a göre, “İtaatin özü, bir insanın kendisini başka bir insanın isteklerini gerçekleştiren bir araç olarak görmesi, böylece kendi davranışlarından kendisini sorumlu hissetmemesidir. Kişinin bakış açısındaki bu kritik kayma gerçekleştiği zaman, itaatin tüm öznitelikleri bu düşünceyi takip eder.” Bu temel olarak askeri otoriteye saygının temelidir; askerler üstlerinin emirlerini ve komutlarını, sorumluluğun subaylarda olduğunu bilerek yerine getirirler.

Milgram Deneyi’nde soruları soran acımasız ve duygusuz gözlemci, soruları cevaplayamayan işbirlikçi öğrenci ve kendisini öğretmen sanan denek. Öğrenci her bilemediği soruya karşılık artan bir elektrik şokuna maruz kalmakta ve bu deneğin elleriyle olmaktadır. 

 

Görünür ve bilindik askerlik haricinde her tür otoriter organizasyona dahil insanlar çoğunlukla bu iki kurala tabidir. Konuyu irdeleyen bir film de yapılmış ve “Experimenter” ismi ile gösterime girmiştir (1).

 

 

Dr. Milgram’ın hayatını ve deneylerini konu olan Experimenter filminin 

 

 

afişi (2015).

 

 

 

 

 

Her iki kuralın bazı ülkelerde “siyaset, parti tutuculuğu ya da bir spor kulübüne taraftar olma gibi yarı ilkel davranışlar”da da ortaya çıktığını kolaylıkla anlayabiliriz.

Dr. Milgram’ın deneyi üzerinde yakın geçmişte yapılan bazı çeşitlemeler olaya farklı bir yorum getirdi; itaat ve otorite kavramlarına yer vermeyen bu yoruma göre Dr. Milgram’ın denekleri, olayların gidişini kontrol edemeyeceklerini hissettikleri ve dolayısıyla sorumluluğu sırtlarından attıkları özel bir tür öğrenilmiş çaresizlik” sergiliyorlardı.

Konuyu özetlersek, sağlıklı ve normal bir insan olağan koşullar altında başka bir insana zarar vermek istemez. Ancak ciddi bir zorlama (baskı, tehdit) durumunda kişinin aklı karışır, algıları değişir ve kişiyi kendi davranışları için “otoritenin onayını aramaya” sevk eder. Bu sayede emir verilen kişinin, vicdanıyla çelişmekle birlikte davranışlarını açıklayacak bir otorite olduğu düşüncesiyle, doğru olduğunu d

 

üşündüğü bir işi yaptığı ortaya çıkar.

 

 

Başlıkta da yazan vDr. Milgram’ın cevabını aradığı sorulardan bir tanesini Eichmann mahkeme heyetine söyler; “Ben sadece emirleri yerine getiriyordum.” Ancak bu ifade onun idam edilmesine engel olamamıştır. Yakında bu sözü biz de çok duyacak gibiyiz. 

 

 

 

 

Kişinin belli bir eylemi yanlış olduğunun idrakında olsa dahi, görev bilinciyle yerine getirmesi psikolojik açıdan oldukça dikkat çeken bir konudur. Dr. Milgram’ın elde ettiği ve sonradan teyit edilen veriler birçok yönden şaşırtıcı ve bir o kadar da çarpıcıdır (aslında hiç de öyle değildir).

Dr. Milgram sonuçları şöyle özetlemiştir; “Sadece görevlerini yapan, kendi başlarına vahşi işlere kalkışmayan sıradan insanlar, korkunç bir yok etme işleminin bir parçası olabilmekte.  Ek olarak, yaptıkları işin yıkıcı sonuçlarını apaçık görmelerine rağmen, temel ahlaki değerleriyle çelişen bu görevlerde pek az kişinin otoriteyi reddetme potansiyeli olduğu görüldü.”

Ortaya çıkan sonuç gerçekten dehşet verici. Bireyler karakterlerine, vicdanlarına tamamen ters düşen eylemleri belirgin bir otorite varlığında hiç düşünmeden gerçekleştirebiliyor ve bunu sorgulamıyordu.

Bu deneyin sonuçlarına baktığımızda toplumların (kitlelerin) davranışlarını daha iyi anlayabiliyoruz. Sağlıklı ve vicdanlı bir değerlendirme ile “anlayamadığımız, açıklayamadığımız” pek çok hadise (bizim yaşadığımız, tarihte yaşanan vs.), katliamlar, savaşlar, otoritenin nasıl kolaylıkla taraftar topladığına dair şaşkınlıklar Dr. Milgram’ın sonuçlarına göre “insan denen canlının tabiatına uygun” görünüyor.

Hadiseleri Milgram penceresinden değerlendirirseniz emin olun şaşkınlığınız azalacaktır. Ancak şu sözdeki gerçek de olduğu yerde öylece asılı kalacaktır.

Konu hakkında internetteki video linklerine bakabilirsiniz (2, 3).

 

 

  1. http://www.imdb.com
  2. https://www.youtube.com
  3. https://vimeo.com

 

Bu yazıya bir yorum yap

Scroll Up
%d blogcu bunu beğendi: